Ένα ταξίδι στο χρόνο που ξεθάφτηκε από τον ωκεανό

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ως απτή απόδειξη ότι η αρχαία σοφία ξεπερνά κάθε τεχνολογία του σύγχρονου κόσμου

της Κατερίνας Σπανούδη

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα - Εκπρόσωποι της κυβέρνησης, άνδρες του πολεμικού ναυτικού και σφουγγαράδες πάνω στο «Μυκάλη», έξω από τα Αντικύθηρα (χειμώνας 1900-1901). αρ. ευρ. 1.Β1.2.7.

Ποια είναι η σχέση του Μηχανισμού των Αντικυθήρων με τα σύγχρονα (αλλά και τα αρχαία) ρολόγια; Μήπως τελικά, αυτό που παγκοσμίως αποκαλείται ως ο πρώτος υπολογιστής, είναι επίσης ένα αρχαίο και ταυτόχρονα υπερσύγχρονο ρολόι;

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα - Μηχανισμός των Αντικυθήρων, από το ναυάγιο των Αντικυθήρων, β΄ μισό 2ου αι. π.Χ. αρ. ευρ. ΕΑΜ Χ 15087.

Η ιστορία
Το 1900 κάποιοι σφουγγαράδες από τη Σύμη κατέφυγαν στα Αντικύθηρα για να προστατευθούν από καταιγίδα, και τότε ανακάλυψαν στο βυθό της θάλασσας ένα μπρούτζινο χέρι αγάλματος, φέρνοντας στο φως το πρώτο εύρημα του παγκοσμίως γνωστού Ναυαγίου των Αντικυθήρων.

Ανάμεσα στα σπουδαία αντικείμενα και έργα τέχνης που ανασύρθηκαν από τα 40-60 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, βρισκόταν και ένας μεταλλικός όγκος περίπου στο μέγεθος ενός μεγάλου λεξικού, που όταν στέγνωσε άρχισε να διασπάται σε θραύσματα και δε φαινόταν να έχει κάποια ιδιαίτερη χρησιμότητα. Έτσι, στάλθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, μαζί με τα υπόλοιπα ευρήματα και θεωρήθηκε μάλλον τμήμα κάποιου αγάλματος. Μόνο μετά από 2 χρόνια, το Μάιο του 1902, ο αρχαιολόγος Βαλέριος Στάης – ξάδερφος του τότε πολιτικού Σπυρίδωνα Στάη, που είχε οργανώσει την αποστολή στα Αντικύθηρα – παρατήρησε ότι σε κάποια από τα 82 πλέον θραύσματα του περίεργου αντικειμένου αναγράφονταν ονόματα πλανητών, αλλά και ότι περιείχε μηχανικά τμήματα και τροχούς. Έπειτα από αυτό, το τελικό συμπέρασμα ότι δεν επρόκειτο για κομμάτι αγάλματος, αλλά για αστρονομικό μηχανισμό, δεν άργησε να έρθει.

Ωστόσο, χρειάστηκε να περάσουν πολύ περισσότερα χρόνια μέχρι να μπορέσουν οι επιστήμονες να ανακατασκευάσουν το μηχανισμό και να απεικονίσουν τρισδιάστατα το εσωτερικό του, καθώς όπως αποκαλύφθηκε, το κομμάτι που είχε βρεθεί αποτελούσε μόλις το 1/3 της συνολικής κατασκευής.

Στιγμιότυπο από το βίντεο της τρισδιάστατης απεικόνισης του Μηχανισμού - Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα.

Ειδικά μέρη του μηχανισμού
Η ερευνητική ομάδα που ασχολήθηκε για πάνω από 10 χρόνια με την κατανόηση του μηχανισμού αναφέρει σε σχετικό άρθρο, ότι ο ίδιος υπολογίζεται πως κατασκευάστηκε προς το τέλος του 2ου αιώνα π.Χ., πιθανώς από μία ομάδα ανθρώπων: κάποιον με μαθηματικές και μηχανικές γνώσεις, κάποιον με γνώσεις αστρονομίας και αρκετούς επιδέξιους τεχνίτες που συναρμολόγησαν τα μέρη και χάραξαν τις κλίμακες και τις επιγραφές. Επίσης, υπάρχουν βάσιμες υποθέσεις ότι προέρχεται από τη Ρόδο.
Τη δεκαετία του ’70, μια ομάδα ειδικών μπόρεσε με τη χρήση ακτινών x-ray να αποκαλύψει τα δεκάδες γρανάζια που κρύβονταν μέσα στο μηχανισμό, καθώς και να διαβάσει τις επιγραφές. Τρεις δεκαετίες αργότερα, το 2005 που πλέον είχαν ανακαλυφθεί οι 3D ακτίνες, διαχωρίστηκαν αυτά τα γρανάζια και μπόρεσαν να αναλυθούν σε βάθος.

Πρόκειται για γρανάζια μεγάλης ακρίβειας, με δόντια στο μέγεθος περίπου του ενός χιλιοστού, όπως εξηγεί στο BBC ο Tony Freeth, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου.
Από τα στοιχεία του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, μαθαίνουμε ότι μέσα από τα σύγχρονα εργαλεία σάρωσης μπόρεσαν να τραβηχτούν φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης που κατέδειξαν τη σειρά των αλληλένδετων γραναζιών και κατέστησαν δυνατή την ανάγνωση των επιγραφών στα θραύσματα του μηχανισμού. Αυτό έκανε δυνατή την αξιόπιστη ανακατασκευή του μηχανισμού που αναπαρίσταται τοποθετημένος σε ένα ορθογώνιο πλαίσιο, το οποίο απεικονίζει δεδομένα και στις δύο πλευρές του.

Ψηφιακή αναπαράσταση του Μηχανισμού - Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα.

Σκοπός και χρήση
Ο μηχανισμός φαίνεται πως λειτουργούσε με την κίνηση μίας λαβής, η οποία έθετε σε λειτουργία τα γρανάζια του. Στο μπροστινό του μέρος ήταν σχεδιασμένη μία μεγάλη κυκλική κλίμακα με τις 365 μέρες του έτους, σε μία από τις οποίες σταματούσε ο μεγαλύτερος από τους δύο δείκτες.
Στο εσωτερικό αυτής της κλίμακας, μία μικρότερη εμφάνιζε τα 12 σύμβολα του ζωδιακού κύκλου, στα οποία σταματούσε ο μικρότερος δείκτης. Με αυτό τον τρόπο, ο μηχανισμός αποτελούσε πράγματι την πρωτόλεια μορφή ενός μηχανικού ρολογιού, απεικονίζοντας όμως περισσότερες πληροφορίες πέρα από τη φάση του Ηλίου και της Σελήνης (ώρα), όπως τη μέρα αλλά και το μήνα/ζώδιο.

Επίσης στο πίσω μέρος του μηχανισμού παρουσιάζονταν οι κλίμακες των σεληνιακών κύκλων, μέσα από τις οποίες παρέχονταν ακριβείς προβλέψεις σχετικά με τις εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης. Μπορούσε δηλαδή κάποιος να τον ρυθμίσει για 10 χρόνια μετά, και να του δώσει ένα εξαιρετικά ακριβές αποτέλεσμα, γεγονός που δεν έχει πάψει να συναρπάζει όλους τους σύγχρονους επιστήμονες.
Όπως εξηγεί ο Tony Freeth, αυτός φαίνεται τελικά πως ήταν και ο σκοπός του. Η πρόβλεψη δηλαδή των θέσεων του φεγγαριού και του Ηλίου, αλλά και των υπόλοιπων ουράνιων σωμάτων, κι έτσι κατά κάποιο τρόπο η πρόβλεψη των κινήσεων ολόκληρου του σύμπαντος (cosmos), τη σοφία του οποίου οι αρχαίοι αποζητούσαν και αφουγκράζονταν.

Επιπλέον, γύρω στο 2010, ανακαλύφθηκε πως ο Μηχανισμός μπορούσε να υποδεικνύει τις πόλεις που φιλοξενούσαν τους πανελλήνιους αγώνες, κατά τη διάρκεια των 4 ετών κάθε Ολυμπιάδας.
Πρόκειται λοιπόν για ένα πολυμήχανο αντικείμενο, με τεχνολογικές δυνατότητες που ακόμα και σήμερα αγγίζουν τα όρια του μαγικού, καθώς δύσκολα αναλύονται μέσα στα περιορισμένα πλαίσια της κοινής λογικής. Η δυνατότητα πρόβλεψης των μελλοντικών κινήσεων των ουράνιων σωμάτων με τέτοια ακρίβεια, ίσως μας δείχνει πως κάποιες φορές η φαντασία είναι ικανή να ξεπεράσει την κεκτημένη επιστημονική γνώση.

Ρολόι χειρός με όλες τις λειτουργίες του Μηχανισμού, από τον Mathias Buttet, διευθυντή έρευνας και ανάπτυξης της ελβετικής ωρολογοποιίας Hublot. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα.

Σύγκριση με τα σημερινά ρολόγια
Σύμφωνα με τον Mathias Buttet, το διευθυντή έρευνας και ανάπτυξης στην εταιρεία Hublot: «ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων εμπεριέχει μεγαλοφυείς λειτουργίες που δεν υπάρχουν στη σύγχρονη ωρολογοποιία. Δεν υπάρχει στη σύγχρονη ωρολογοποιία αυτό το σύστημα διπλής σύμπλεξης ενός τροχού, που αποδίδει τις ανωμαλίες του σεληνιακού κύκλου». Ωστόσο ο ίδιος και η ομάδα του αποφάσισαν, τη δεκαετία του 2010, να αναπαραγάγουν τους αρχαίους υπολογισμούς του μηχανισμού, και να τους εντάξουν σε ένα σύγχρονο ρολόι. Το αποτέλεσμα είναι ένα ομοίωμα του αρχικού αρχαίου αντικειμένου, σε μέγεθος 30 χιλιοστών που φοριέται εύκολα στον καρπό.

Όπως δηλώνει και ο Alexander Jones, μέλος της ερευνητικής ομάδας του μηχανισμού, η διαφορά του με έναν υπολογιστή είναι ότι «σκοπός της κατασκευής του Μηχανισμού δεν είναι ο υπολογισμός μαθηματικών πράξεων που αλλάζουν κάθε φορά από τον χρήστη, αλλά η αναπαράσταση κινήσεων ουρανίων σωμάτων που είναι αναλλοίωτες». Και αυτό ακριβώς ενδεχομένως μπορεί να τον κατατάξει στην κατηγορία ενός αρχαίου ρολογιού, ο προσδιορισμός δηλαδή του χρόνου μέσα από τις κινήσεις των ουράνιων σωμάτων.

Επομένως, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων αποτελεί ταυτόχρονα ένα πολύπλοκο αρχαίο ρολόι, έναν εντυπωσιακό πρωτόγονο υπολογιστή και μια μαγική μηχανή του χρόνου, που έχοντας ως καύσιμο τη σοφία των αρχαίων μπορούσε να τους δείχνει το μέλλον και τελικά, κατάφερε να ταξιδέψει μέσα σε αυτό!

1) Ομοίωμα του Ιωάννη Θεοφανίδη μετά από μελέτη του 1930. 2) Κατασκευή από το Διονύσιο Κριάρη (2010). 3) Ομοίωμα με μέσα που θα μπορούσαν να είχαν και οι αρχαίοι στη διάθεσή τους από τον Michael Wright. 4) Ομοίωμα από το ΑΠΘ (2011).
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα.

Ομοιώματα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων
Ο Γιάννης Μπιτσάκης, ένας από τα βασικά μέλη της ερευνητικής ομάδας που δούλεψε συστηματικά για να εξηγήσει πώς ακριβώς λειτουργεί ο Μηχανισμός, αναφέρει σε σχετικό άρθρο πως «έχουν ήδη δημιουργηθεί πολλά ομοιώματα, από κατασκευαστές σε όλον τον κόσμο. Τα πιο πιστά στα δεδομένα της ομάδας μας έχουν κατασκευαστεί από τους συναδέλφους μας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και από τον μαθηματικό Διονύση Κριάρη, ενώ το πιο πλήρες, επειδή περιέχει και τις κινήσεις των πλανητών, έχει κατασκευαστεί με μέσα που θα μπορούσαν να είχαν και οι αρχαίοι στη διάθεσή τους, από τον Άγγλο φίλο μας Michael Wright. Υπάρχουν επίσης πολλές δεκάδες ψηφιακά ομοιώματα, αλλά και ένα ρολόι χειρός με όλες τις λειτουργίες του Μηχανισμού, που σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε από τον Mathias Buttet, διευθυντή έρευνας και ανάπτυξης της ελβετικής ωρολογοποιίας Hublot. Όλα τα μοντέλα που σας ανέφερα, αλλά και το ρολόι, βρίσκονται στην αίθουσα του Μηχανισμού στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Η πλήρης λίστα όλων των ομοιωμάτων ανανεώνεται στην ιστοσελίδα της ομάδας μελέτης»

Ευχαριστούμε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο για την πολύτιμη συνεισφορά του στην έρευνά μας και την παροχή χρήσιμων πληροφοριών και φωτογραφικών αρχείων.